Tekst źródłowy strony Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku

[[Grafika:LegitymacjaTPNS1.jpg|350px|right|thumb|Legitymacja członkowska]]
Towarzystwo naukowe  działające w latach 1892-1939, najpierw w Bytomiu (1892-1920), później w Katowicach. Powstało w 1892 roku jako Górnośląskie Towarzystwo Literackie, od 1920 roku podjęło działalność naukową jako Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku.

Pierwszy zarząd: adwokat [[Kudera Brunon|Brunon  Kudera]] - prezes, [[Parczewski Bogusław|Bogusław Parczewski]] - wiceprezes, [[Kempka Paweł|Paweł Kempka]] - sekretarz, [[Prus Konstanty|Konstanty Prus]] - zastępca sekretarza, J. Eckert - skarbnik, W. Retzlaf - zastępca skarbnika, [[Szramek Emil|ks. Emil Szramek]] - pierwszy rewizor, J. Hylla - drugi rewizor .

Do głównych celów statutowych należało: ożywienie i popieranie nauki i sztuki polskiej na Śląsku, gromadzenie zabytków kultury oraz szerzenie wśród ogółu zrozumienia dla swojej działalności. TPN zamierzało realizować swoje zadania przez publikowanie i popieranie prac z różnych dziedzin nauki i sztuki; utrzymywanie biblioteki; urządzanie odczytów, wykładów i spotkań dyskusyjnych; rozwijanie współpracy z innymi towarzystwami i instytucjami naukowymi oraz działanie wszelkimi dostępnymi sposobami na rzecz rozwoju nauki polskiej na Śląsku.           

Już 13 czerwca 1920, a więc w czwartym tygodniu od założenia, zorganizowano w Bytomiu pierwsze publiczne spotkanie, aby przedstawić się polskiemu społeczeństwu i pozyskać nowych członków. Konstanty Prus miał wtedy odczyt pt. '' O pierwszych drukarzach na Śląsku ''. Zaangażowanie członków TPN w [[Plebiscyt i jego skutki|akcję plebiscytową]], w [[Powstania Śląskie|trzecie powstanie śląskie]] i brak pieniędzy w znacznym stopniu ograniczyły jego działalność, której przez kilka lat nie udało się rozwinąć zgodnie z nakreślonymi w statucie celami.

W lipcu 1927 roku zaszły zmiany w ZTPN na Śląsku. Nowym prezesem został ks. E. Szramek, a wiceprezesem Wacław Olszewicz, który w późniejszym okresie także współredagował RTPN.  W tym roku z inicjatywy ks. E. Szramka TPN przystąpiło do Polskiej Komisji Międzynarodowej Współpracy Intelektualnej oraz wydano pierwszy zeszyt wielkiego zbioru '' Pieśni ludowych z polskiego Śląska '' pod redakcją prof. dra J. Bystronia. TPN prowadziło bibliotekę i czytelnię czasopism naukowych. Urządzało odczyty naukowe, ogłaszało konkursy literackie, a od listopada 1935 roku organizowało wieczory dyskusyjne, których celem było umożliwienie wymiany myśli i prowadzenie dyskusji na proponowane tematy. Każda dyskusja poprzedzona była starannie przygotowanym wykładem. TPN nawiązało liczne kontakty z naukowymi stowarzyszeniami z Niemiec, Czechosłowacji, Słowenii i Serbii. Prowadziło także współpracę z wieloma instytucjami i towarzystwami w kraju. 

Pełniący znaczące funkcje we władzach innych instytucji byli członkami ZTPN i brali udział w jego pracach. Ks. E. Szramek jako prezes TPN uczestniczył w posiedzeniach Komitetu Wydawnictw Śląskich przy Polskiej Akademii Nauk w Krakowie oraz należał do Rady [[Muzeum Śląskie w Katowicach|Muzeum Śląskiego]] i Rady Polskiego Słownika Biograficznego. Generalny sekretarz TPN R. Lutman był dyrektorem [[Instytut Śląski w Katowicach|Instytutu Śląskiego]], a T. Dobrowolski pełniąc funkcje dyrektora Muzeum Śląskiego był też członkiem ZTPN. Podobnie dyrektor Biblioteki Sejmu Śląskiego P. Rybicki należał do ZTPN.

Organem naukowym TPN były [[Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku]]. TPN wydawało również serię naukową pod tytułem: '' Fontes''. 

*T. I: Historia residentiae et templi Societatis Jesu Piekarii (1678-1716), opr. ks. dr Emil Szramek, Katowice 1932.
*T. II: Staropolskie teksty miasta Woźniki w województwie śląskim (1521-1750), opr. Ludwik Musioł, Katowice 1936. 
*T. III: Akta wizytacji dekanatów bytomskiego i pszczyńskiego dokonanej w roku 1598 z polecenia Jerzego kardynała Radziwiłła, biskupa krakowskiego ( z 2 reprodukcjami tekstów z oryginału), wydał, wstępem i objaśnieniami zaopatrzył ks. dr Maksymilian Wojtas, Katowice 1938.
*T. IV: Księga protokołów konwentów pastorskich ziemi pszczyńskiej (1588-1628), opr. ks. dr Józef Bańka, Katowice 1938.
*T. V: Wędrynia. Jedna ze wsi beskidzkich w pow. cieszyńskim, jej dzieje i źródła historyczne z archiwum zamkowego w Cieszynie (ze szkicem sytuacyjnym i 6 ilustracjami), wydał i wstępem opatrzył Franciszek Popiołek, Katowice 1938.


==Bibliografia==
L. Nowara, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku” 1929-1938, redakcja, autorzy, profil wydawniczy, 
Katowice 2003, mps, pr. mgr, Biblioteka WTL UŚ; M. Dyba, Kształtowanie się polskiego środowiska historycznego na Śląsku w latach 1918-1939, Katowice 1993; J. Śliwiok, Towarzystwo Przyjaciół Nauk na Śląsku-działalność naukowa i edukacyjna (1920-1942), [w:] Katowice: polsko-niemiecka przestrzeń kulturowa w latach 1865-1939, red. G. B. Szewczyk, Katowice 2006, s. 73-79.    

[[Kategoria:Nauka|Towarzystwo]]