Parafia św. Filomeny w Gniechowicach
Sanktuarium św. Filomeny w Gniechowicach
Gniechowice to wieś w gminie Kąty Wrocławskie, położona na Równinie Wrocławskiej nad Czarną Wodą. Wieś wzmiankowana w 1288 roku jako Gniechowiczi. Od 1337 roku własność rodziny von Reichenbach, w latach 1404-1561 rodziny Ungerathen, od 1561-1945 hr. von Saurma-Jeltsch. W dokumencie z 2 lipca 1299 pojawiła się informacja o istnieniu w Gniechowicach kościoła i parafii. Wilhelm, proboszcz parafii w Gnichwitz, występuje jako świadek w dokumencie wydanym przez kanonika Jana Symonis, oficjała we Wrocławiu, dla klasztoru klarysek we Wrocławiu (S.R. 2555). 14 stycznia 1376 w dokumencie kardynała Jana od św. Marka w sedes Vratislaviensis przytoczony zostaje kościół parafialny w Gnichwicz. Do dziś istniejący kościół gotycki, w późniejszym okresie przekształcony w neogotyk, został wzniesiony zapewne pod koniec XV wieku.
Kościół jest usytuowany pośrodku wsi na znacznym wzniesieniu. Wokół znajduje się stary cmentarz. W czasie reformacji przejęli go protestanci. W 1642 roku nie oszczędziły go znaczne zniszczenia podczas pożaru wsi, ale został odbudowany z wykorzystaniem starych murów. Od 1653 roku oddano go katolikom. Przez długie lata był kościołem filialnym parafii Zachowice. Samodzielna parafia została ustanowiona w 1845 roku. Schematyzm diecezji wrocławskiej z 1857 roku wspomina go jako kościół pod wezwaniem św. Marcina. Prawdopodobnie po tej dacie nadano mu nowy tytuł św. Filomeny. W latach 1677-1679 był wzmiankowany jako kryty gontem, z drewnianą wieżyczką na sygnaturkę. Wtedy został ufundowany ołtarz Trójcy Św. W roku 1689 ponownie odbudowany. W ciągu wieków kościół był wielokrotnie remontowany.
Budowla została wymurowana z kamienia i cegły, a później tynkowana. Nawa kościoła została zaprojektowana na rzucie prostokąta, z kwadratowym prezbiterium. Wyposażenie kościoła jest w większości eklektyczne z lat 1853-1854 z wykorzystaniem wcześniejszych elementów. Ołtarz główny, neobarokowy wykonał w 1853 roku Franciszek Ksawery Moschner. W ołtarzu znajdują się rzeźby świętych: Dominika oraz Wincentego Fereriusza, barokowymi z połowy XVIII wieku. W polu głównym znajduje się obraz św. Filomeny, namalowany w 1853 roku przez artystę Krachwitza z Ząbkowic. W antependium umieszczona została płaskorzeźba przedstawiająca św. Filomenę na łożu. Pochodzi z roku 1953. Od 2016 roku w ołtarzu głównym znajdują się relikwie św. Filomeny. Zwracają także uwagę dwa barokowe ołtarze boczne z pierwszej połowy XVIII wieku, odnowione i uzupełnione w l. 1853-1854. Ambona z 1853 roku została wykonana przez F.K. Moschnera. Także ten artysta wykonał w 1853 roku drewnianą chrzcielnicę w stylu neobarokowym. Cenne są: krucyfiks drewniany z pierwszej połowy XVIII wieku, dwa świeczniki cynowe z napisem Gnichwitz i datą 1843. Na ścianie kruchty południowej umieszczona jest płyta nagrobna Sabiny Sturm z Wrocławia zmarłej w 1605 roku, żony Jana Fabriutiusa, wykonana z piaskowca, z płaskorzeźbą zmarłej i herbami Sturm i Rindfleisch. Około połowy wieku XIX wybudowano plebanię.
10 sierpnia 2019 abp Józef Kupny nadał kościołowi tytuł sanktuarium. Zarówno kościół, parafia, jak i sanktuarium, to jedyne w Polsce pod wezwaniem św. Filomeny.
Św. Filomena
Kult św. Filomeny, trzynastoletniej dziewicy z IV wieku, rozwija się od ponad 200 lat. Przyczyniło się do tego odkrycie grobu Filomeny w katakumbach św. Pryscylli w Rzymie w 1802 roku. Od tamtej pory zanotowano wiele cudów i niezwykłych wstawienictw na całym świecie. Do jej wielkich czcicieli należeli m.in.: św. Pius X, św. Jan Maria Vianney czy bł. Paulina Jaricot (uzdrowiona za wstawiennictwem Filomeny).
O życiu Filomeny niewiele wiadomo. Poniosła śmierć męczeńską w 302 roku w Rzymie. Pochodziła z greckiej rodziny arystokratycznej. Po jej urodzeniu rodzice przyjęli chrzest. Filomena poświęciła swoje dziewictwo Panu Bogu. O jej rękę starał się sam cesarz Dioklecjan. Gdy Filomena odmawiała mu, została przez władcę bardzo brutalnie potraktowana i zginęła śmiercią męczeńską. Z czasem jej historia została zapomniana, ale po odnalezieniu grobu, pielgrzymowali do niego papieże, a wierni doświadczali cudów.
Gniechowice ogłoszono centrum Arcybractwa Powszechnego św. Filomeny na Polskę. Działa ono na całym świecie i zrzesza 206 bractw.
Bibliografia
Ks. prof. dr hab. M. Kogut - Dekanat Kąty Wrocławskie cz.1; Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Warszawa 2006; J. Pilch, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005; J. Pilch, Zabytki architektury Dolnego Śląska, Wrocław 1978; J. Pokora, M. Zlata, Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria Nowa. Województwo wrocławskie, Sobótka, Kąty Wrocławskie i okolice, Warszawa; Gość Niedzielny, nr 32, 10 sierpnia 2025, s. 32-34