Pałac w Brynku

Brynek to miejscowość leżąca pomiędzy Tarnowskimi Górami i Lublińcem. Jej początki sięgają 1530 roku. Wieś należała do właścicieli Tworoga - m.in. Colonnów, Gastheimbów, Verdugo. Ostatnia z wymienionych rodzin w posiadaniu Brynka pozostawała do końca XVIII wieku. W pierwszej połowie XIX stulecia od radcy sądowego Friedricha Hetzko dobra kupił Bernard Rosenthal, pochodzący z okolic Wrocławia. Natychmiast też przystąpił do budowy rezydencji w stylu klasycystycznym. Pałac w był gotowy w 1829 roku.

W drugiej połowie XIX wieku - w oparciu o plany architekta Karla Johanna Ludeckego - siedzibę rodową przebudował Otto Rosenthal. Dostawiono wówczas dwa skrzydła i dwie wieże. W 1889 roku zmarł ostatni przedstawiciel rodu, Hugo Rosenthal pozostawiając zaledwie siedmioletnią córkę Barbarę. Zarząd nad majątkiem przejęli jej opiekunowie prawni. Od nich to w 1904 roku Brynek kupił Hugo II Karol Łazarz Eugeniusz Fryderyk Henckel von Donnersmarck z linii bytomsko-siemianowickiej. Był on zainteresowany majątkiem już wcześniej, bo około 1900 roku kazał wykonać makietę przebudowy zamku architektowi Karlowi Grosserowi. On też już po zakupie dóbr nadzorował przebudowę pałacu, a właściwie wznoszenie go od podstaw, gdyż dawny budynek został rozebrany do fundamentów.

Nowy pałac zbudowano w ciągu roku, a prace wykończeniowe trwały jeszcze do 1908 roku. Eklektyczny gmach był wyższy i szerszy od poprzedniego, z przewagą elementów barokowych, postawiony na planie podkowy. Dobudowano do niego dwie ośmioboczne wieże na połączeniu skrzydeł z korpusem od strony południowej. Budowla została nakryta dachem mansardowym z lukarnami. Fasadę północną, oprócz kamiennych kolumn i kartusza herbowego, ozdobiły cztery ponad dwumetrowe rzeźby rolnika, leśnika, rybaka i hutnika.

Z pałacu został poprowadzony oszklony pasaż, pierwotnie zdobiony wykonanymi w Berlinie witrażami, do neobarokowej kaplicy pw. św. Franciszka z Asyżu i św. Huberta. Front kaplicy ozdobił medalion przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem. Z jej przedwojennego wystroju zachował się tylko witraż przedstawiający Pokłon Trzech Króli. Pozostałe zostały zdewastowane lub pokryte polichromią. W całym pałacu oryginalne wnętrza zachowały się jedynie w holu głównym i jadalni. Przy okazji budowy odkryto też w okolicach Brynka złoża gliny nadające się do produkcji cegły klinkierowej. Hugo Donnersmarck zmarł 2 kwietnia 1908. Pałac odziedziczył jego syn Edgar, który 22 maja 1908 ostatecznie zakończył prace budowlane. Ich koszt w całości oszacowano na 3 mln marek w złocie.

W 1921 roku urządzono w Brynku główną siedzibę Pierwszej Brygady Śląskiej Brytyjskich Sił Rozjemczych nadzorujących przebieg plebiscytu. W jej skład wchodzili żołnierze Królewskiego Szkockiego Regimentu Black Watch, Batalionu Piechoty Lekkiej z Dyurham i Batalionu z Leichester. Edgar Donnersmarck zmarł 14 maja 1939, a jego syn Karl przeżył go zaledwie o osiem miesięcy, gdyż zginął 26 stycznia 1940. Dobra odziedziczyły trzy córki: Maria Wilhelmina, Maria Zofia i Maria Karolina. Siostry wraz z matką zostały zmuszone do opuszczenia pałacu i zamieszkania w domku ogrodnika niedaleko kotłowni, gdyż rodzina nie kryła niechęci do narodowego socjalizmu. W gmachu urządzono szkołę dla członków Hitlerjugend, a potem Seminarium Nauczycielskie. Kaplica pałacowa została przekształcona w nazistowską bibliotekę.

Gdy 19 stycznia 1945 Armia Czerwona zaczęła zbliżać się do Brynka Donnersmarckowie uciekli w stronę Westfalii. Po zakończeniu działań wojennych w pałacu urządzono najpierw gimnazjum, potem liceum, wreszcie technikum leśne. Obecnie mieści się tutaj internat Zespołu Szkół Leśnych i Ekologicznych im. Stanisława Morawskiego, pierwszego dyrektora szkoły. W kaplicy natomiast urządzono sklep działający w tym miejscu do 1991 roku. Wokół pałacu rozciąga się trzydziestosześciohektarowy park. W jego części w 1946 roku Henryk Eder zorganizował pięciohektarowy ogród botaniczny. Cały kompleks - zabudowania pałacowe wraz z parkiem i ogrodem botanicznym - obejmuje powierzchnię 45 ha.

Bibliografia

J.A Krawczyk, A. Kuzio-Podrucki, Zamki i pałace Donnersmarcków, Radzionków 2003, s. 14; Górnośląskie zamki i pałace, red. D.Emmerling, (bmw)1999, s.26-27; www.slaskie.travel.pl; www.poznaj-slask.pl; wwwpolskieszlaki.pl