Kościół pw. św. Jakuba Apostoła i św. Agnieszki w Nysie

Bazylika Mniejsza pw. św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie

Wczesnośredniowieczna osada na terenie dzisiejszej Nysy istniała prawdopodobnie od X wieku. Miasto lokowano w 1223 roku, początkowo na prawie flamandzkim, potem magdeburskim. Pod koniec XIII wieku Henryk IV Probus, podniósł wyższe duchowieństwo do godności książęcej, utworzono Księstwo Nyskie, a Nysa stała się jego stolicą. W czasie reformacji biskupi przenieśli z Wrocławia do Nysy swoją stałą siedzibę. Działała przy niej kapituła kolegiacka. Po wojnach śląskich, w 1742 roku większa część Księstwa Nyskiego znalazła się w granicach Prus. W 1810 roku, na skutek sekularyzacji dóbr kościelnych przez Fryderyka Wilhelma III, Księstwo przestało istnieć.

Kościół należy do najbardziej okazałych i oryginalnych gotyckich kościołów historycznego Śląska. Pierwszy kościół murowany ufundował i konsekrował biskup wrocławski Jarosław Piasta w 1198 roku. Farę nyską, w jej burzliwych dziejach, nie oszczędzały pożary i zniszczenia. W latach 1401-1430 mistrz Piotr z Ząbkowic wzniósł budowlę gotycką istniejącą do dziś. 21 marca 1945 roku kościół uległ poważnemu zniszczeniu. W latach 1957-1961 rozpoczęto jego odbudowę według projektu architekta Feliksa Kanclerza. Prof. Adam Stalowy-Dobrzański zaprojektował trzy nowe witraże. 15 sierpnia 1959 kard. Stefan Wyszyński dokonał ponownego poświęcenia kościoła.

Kościół jest orientowany, halowy, o trzech nawach, zbudowany z jasnoszarego piaskowca i różowej cegły. Dach bazyliki zaliczany jest do najbardziej spadzistych w Europie. Znajduje się tu szesnaście gotyckich kaplic, dwie barokowe i zakrystia. W prezbiterium, jako ołtarz główny, umieszczony jest późnogotycki tryptyk z początku XVI wieku, jedyny ocalały z pierwotnych 43 średniowiecznych nastaw ołtarzowych kościoła. Na ścianach baptysterium znajdują się barokowe malowidła Karola Dankwarta. Ozdobą wnętrza kościoła są cenne obrazy Hansa Dürera i Willmana. Obraz Dürera Maryja z Dzieciątkiem i Czternastu Świętych Wspomożycieli z 1524 roku, namalowany na desce, na zamówienie bpa Jakuba Salzy.

Fara, obok katedry we Wrocławiu, stała się największą nekropolią biskupów wrocławskich. Spoczywa tu dziesięciu biskupów, a dwóch pozostawiło tu swoje serce. Zwraca uwagę zespół rzeźby nagrobnej z wieków XV-XVIII, obejmujący sarkofagi, epitafia, zarówno biskupów, jak i innych duchownych, rycerzy i mieszczan. Znajduje się tu relikwiarz ze szczątkami bł. Marii Luizy Merkert.

Od frontu, po lewej stronie kościoła, znajduje się wolnostojąca dzwonnica. Jej wnętrze stanowi dziś galeria wystawiennicza Skarbiec św. Jakuba. Eksponuje się tu bogatą kolekcję nyskiego złotnictwa, najcenniejsze przedmioty mszalne, kielichy, monstrancje, lichtarze, które posiada parafia.

25 lipca 2009, w Uroczystość św. Jakuba Starszego Apostoła, papież Benedykt XVI, podpisał dekret nadający kościołowi dekanalnemu w Nysie tytuł bazyliki papieskiej (łac. Basilica minor - bazylika mniejsza).

Kościół został uznany za Pomnik Historii rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 28 lutego 2011.

25 sierpnia 2021 zakończono realizację projektu renowacji bazyliki, dzięki dofinansowaniu z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Patrz także: Kościół pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych w Złotogłowicach

Bibliografia

M. Arszyński [red.], T. Mroczko, Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995; J. Kębłowski, Nysa, Warszawa 1972; H. Kozaczewska-Golasz, Halowe kościoły z XIV wieku na Śląsku, Wrocław 2013; H. Kozaczewska-Golasz, Halowe kościoły z wieku XV i pierwszej połowy XVI wieku na Śląsku, Wrocław 2018; J. Pilch, Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008; M. Walczak, Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015